1. GENEL OLARAK YABANCI PARA KREDİLER

Bir ülkede yatırım ve üretim yapılabilmesi için kaynağa ihtiyaç vardır. İhtiyaç duyulan kaynak öz varlıklardan karşılanabileceği gibi kredi kurumlarından da sağlanabilir. Esas olan her ülkede kendi para birimi üzerinden kredi kullanılmasıdır. Bütün ülkelerde kredi kullandırılması ve kredi kullandıracak kurum ve kuruluşların faaliyetleri bir kısım kurallara bağlanmıştır. Ülkemizde ki mevzuata göre faaliyet gösteren ve kredi verebilecek finansal  kuruluşlar; Bankalar, Finansal Kiralama Şirketleri, Faktoring Şirketleri ve Finansman Şirletleridir.  Bu kurumların kredi vermeleri ve kredi sınırları ilgili kanun ve mevzuatla belirlemniştir.

Finansal Kuruluşlar tarafından kullandırılacak kredilerin ulusal para birimi TL üzerinden olması doğaldır. Ancak finansal kuruluşların, yabancı para birimi üzerinden kredi talebi ile sık sık karşılaştıkları gerçeği gözardı edilemez. Bu talebin oluşmasının temel sebebi; yurt içi tasarrufların yetersizliği sebebi ile yabancı kaynaklara ihtiyaç duyulmasıdır. Ayrıca itlalat ihracat rakamlarının ithalat lehine sonuçlanmasından dolayı oluşan dış ticaret açığının finansmanı, büyük kamu ihalelerinin döviz üzerinde yapılması, Türk Lirası kredilerin  faizleri ile yabancı para kredilerin faizleri arasındaki fark döviz kredisi talebini artıran nedenlerden en önemlileridir. Yabancı Para Kredileri Döviz Kredisi olarak da isimlendirmek mümkündür. Yabancı Para Kredileri iki ana başlıkda incelemek gerekir.

  • Nakdi Yabancı Para Kredileri
  • Gayri nakdi Yabancı Para Kredileri

Nakdi Yabancı Para Krediler,

Yurt dışından temin edilen Yabancı para kredileri ve

Yurt içindeki bankalardan kullanılan yabancı para kredilerdir.

Gayri nakdi yabancı para krediler ise,

Akreditifler, Kabul/Aval Kredileri ve döviz üzerinden düzenlenen Teminat Mektupları/ garantiler alt başlıklarından oluşmaktadır.

1.1. Tanım ve Hukuki Dayanak

Nakdi Döviz Kredileri: Dış ticaretin, yurtdışı müteahhitlik hizmetleri gibi İhracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı faaliyetlerin  finansmanı veya işletme ihtiyacı için yurt dışından veya yurt içindeki banklardan temin edilen ve döviz olarak kullanılan, geri ödemesi de döviz üzerinden yapılan nakdi kredilerdir.

Döviz kredilerinin yurt dışından temin edilmesi veya yurt içi bankaların  kullandırımı esasları Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ile uygulamaya konmuştur.

Döviz kredisi ihtiyacı olan özel sektör firmaları, herhangi bir merciden izin almaya gerek olmaksızın Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar şartları çerçevesinde , yurt içindeki bankalardan  veya yurt dışından döviz kredisi kullanabilirler. Döviz kredisi veya dövize endeksli kredi kullanımına ilişkin en katı sınırlama gerçek kişilerin borçlanmasına yöneliktir. “Türkiye’de yerleşik gerçek kişilerce, bu maddenin (b) ve (e) fıkraları ve Bakanlıkça belirlenecek haller dışında, yurt içinden ve yurt dışından döviz veya dövize endeksli kredi kullanılamaz”[1] Aynı kararın 17/e fıkrasında bu konuya getirilrn istina ticari ve mesleki amaçla dövize endeksli borçlanabilme imkanıdır.[2]  Bu takdirde gerçek kişilerin oda veya meslek kuruluşlarından belge almaları ve vergi numarası ile bankalara krediyi mesleki amaçla kullanacaklarını yazılı beyan etmeleri gerekmektedir.

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar’ın Döviz kredilerine ilişkin 17. Maddesi metni aşağıdadır.

Madde 17- [3]

  1. a) Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışından kredi temin etmeleri, bu kredileri bankalar aracılığıyla kullanmaları kaydıyla serbesttir. Ancak prefinansman kredilerinin vadesi Bakanlık tarafından belirlenir.

Büyükşehir belediyeleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar ile sair yerel yönetim kuruluşlarının, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı kurumlarının, sermayesinin %50’sinden fazlası kamuya ait kuruluşların, vakıf üniversitelerinin, fonların, özel ve özerk bütçeli kamu kuruluşları ile idari özerkliğe sahip kamu kuruluşu niteliğindeki kurumların, yatırım ve kalkınma bankalarının (Hazine garantisi altında), yap-işlet-devret, yap-işlet ve işletme hakkı devri ve benzeri finansman modelleri çerçevesinde gerçekleştirilmesi öngörülen projeler tahtında ödeme yükümlülükleri garanti edilen kuruluşların yurt dışından sağladığı ithalatta vadeli ödeme şekilleri dışındaki bir yıldan (365 gün) uzun vadeli kredilere ilişkin anlaşmaların kredi borçlusu tarafından anlaşma tarihinden itibaren 30 gün içinde Dış Finansman Numarası (DFN) alınmasını teminen Bakanlığa gönderilmesi zorunludur.

T.C. Hükümeti adına Hazine tarafından borçlu sıfatı ile, yabancı ülkeler, ülkelerce oluşturulan birlikler, uluslararası ve bölgesel kuruluşlar, uluslararası sermaye ve finansman piyasalarında faaliyet gösteren yatırım bankaları da dahil olmak üzere bankalar, tedarikçi veya alıcı kredisi sağlayan kuruluşlar ve firmalarla yapılan anlaşmalara göre sağlanarak, genel ve katma bütçeli kuruluşlara tahsis edilen, genel ve katma bütçe dışındaki kurum ve kuruluşlara ise devir ve ikraz anlaşmaları aracılığıyla kullandırılan dış finansman imkanları ile yukarıda sözü edilen kredilerden yapılan kullanımların takibine ilişkin esas ve usuller Bakanlık tarafından belirlenir.

ikinci ve üçüncü paragrafta belirtilen kamu kurum ve kuruluşları dışındaki Türkiye’de yerleşik kişilerce yurt dışından temin edilen bir yıldan (365 gün) uzun vadeli kredilerle, Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışından sağladığı bir yıldan kısa vadeli kredilerin takibi ile ilgili usul ve esaslar Merkez Bankasınca belirlenir.

Söz konusu kredilere ait ana para geri ödemeleri ile faiz ve diğer ödemelerin transferleri bankalar aracılığıyla yapılır.

  1. b) Türkiye’de yerleşik kişiler aşağıda belirtilen şekillerde döviz kredisi açabilirler.
  2. i) İthalat ve ihracat rejimlerine göre açılacak emtia kredileri,

Bankaların;

  1. ii) İhracatın, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı faaliyetlerin finansmanı için Türkiye’de yerleşik kişilere açacakları döviz kredileri,

iii) Yatırım teşvik belgesi kapsamında dış kredi almaları öngörülen Türkiye’de yerleşik kişilere açacakları döviz kredileri ile yatırım mallarının finansmanı için açacakları döviz kredileri,

  1. iv) Yurt dışında iş yapan Türk müteşebbislerine, uluslararası yurtiçi ihalelerle ilgili işleri veya Savunma Sanayii Müsteşarlığınca onaylanan savunma sanayii projelerini üstlenen Türkiye’de yerleşik kişilere açacakları döviz kredileri,
  2. v) Türkiye’de yerleşik kişilere kullandıracakları ortalama vadesi bir yıldan uzun olan, 5 milyon ABD Doları ve üzerindeki döviz kredileri,
  3. vi) Teminat olarak alacakları Türkiye’deki şubelerinde bulundurulan döviz ve/veya Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatına (OECD) üye ülkelerin merkezi yönetimleri ile merkez bankalarınca ya da bunların kefaletiyle ihraç edilen yabancı para menkul kıymet tutarını geçmemek üzere Türkiye’de yerleşik kişilere ticari ve mesleki amaçlı kullandıracakları döviz kredileri,

vii) Bakanlıkça belirlenecek esaslar dahilinde Türkiye’de yerleşik kişilere açacakları döviz kredileri.

  1. c) Bankalar ile Bakanlıkça belirlenecek diğer kişiler tarafından yurt dışında yerleşik kişilere döviz ve Türk Lirası kredi açılması serbesttir.
  2. d) Kredilerle ilgili uygulama usulleri Bakanlıkça belirlenen esaslar doğrultusunda Merkez Bankasınca tesbit edilir.
  3. e) Bankalar, Türkiye’de yerleşik kişilere ticari veya mesleki amaçla dövize endeksli kredi kullandırabilirler.
  4. f) Türkiye’de yerleşik gerçek kişilerce, bu maddenin (b) ve (e) fıkraları ve Bakanlıkça belirlenecek haller dışında, yurt içinden ve yurt dışından döviz veya dövize endeksli kredi kullanılamaz.
  5. g) Ticari veya mesleki amaç taşıyan finansal kiralamaya ilişkin bedeller döviz üzerinden ya da dövize endeksli olarak belirlenebilir.

Kredilerle ilgili uygulama usulleri Bakanlıkça belirlenen esaslar doğrultusunda Merkez Bankasınca tesbit edilir.Bankalar kullandıracakları döviz kredilerine ait ana para, faiz ve diğer masraf karşılıklarının zamanında yurda getirilmesi ile ilgili önlemleri alır ve bu hususu izlerler, zamanında yurda getirilmeyen dövizler hakkında Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığına bilgi verirler.

1.2. Türkiye’de yerleşik kişi

Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar’da sıkça karışaşılan Türkiye’de yerleşik kiş ve dışarıda yerleşik kişi tanımını yapmakda fayda vardır.

Türkiye’de yerleşik kişiler: Yurt dışında işçi, serbest meslek ve müstakil iş sahibi Türk vatandaşları dahil Türkiye’de kanuni yerleşim yeri bulunan gerçek ve tüzel kişileri,

Dışarıda yerleşik kişiler: Türkiye’de yerleşik sayılmayan gerçek ve tüzel kişileri ifade eder[4]

Kambiyo mevzuatı açısından;

Serbest Bölgeler mevzuatına göre serbest bölgelerde faaliyet gösteren firmalar dışarda yerleşk sayılır.

Türkiye’deki yabancı elçiliklerde çalışan yabancı uyruklu kişiler dışarda yerleşik kişi sayılır.

Yurt dışında yaşamasın rağmen Türk işçileri Türkiye’de yerleşik sayılır.[5]

1.3. Yurt dışından temin edilen döviz kredileri

1.3.1. Genel Şartlar

Yurt dışından firmaların doğrudan doğruya veya bankalar aracılığı ile kredi temin etmeleri mümkündür. Bilanço büyüklüğü ve bilanço kalitesi uygun olan ve yurt dışındaki finansal kurumlarla kredi ilişkişi kurabilen firmalar Türkiyedeki bankaların aracılık etmesine ihtiyaç duymadan direkt olrak kredi alabilirler.  Bu yeterliğe sahip çok sayıda Türk şirketi bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye’de kurulu yabancı sermayeli şirketler ve yabancı sermaye ortağı bulunan Türk firmaları bu imkandan yararlanabilmektedir. Diğer taraftan ithalat, ihracat yapan firmalarımızın bazıları yurt dışında  bilinirlikleri nedeniyle ilşikide bulundukları ülkelerin bankalarından kredi alabilecek kredibiliteye ulaşmışlardır..

Bu imkanı bulunmayan firmalar ise yurt  içi bankalar aracılığı ile yurt dışından kredi alabilmektedir. Bu durumda yurt içi bankaların yurt dışındaki kreditöre garanti mektubu vermesi gerekmektedir.

Esas itibatiyle yurt dışından kullanılan kredilerin, yurt içindeki bir banka aracılığı ile kullanılması zorunludur.  Gerek şirketlerin direkt yurt dışından kullandıkları krediler gerekse  banka garantisi ile kullandıkları krediklerin  bir yurt içi bankaya getirilmesi zorunludur.

Bu uygulamanın istisnaları vardır.[6]

1- Yurt dışındaki işleriyle ilgili olarak yurt dışından kredi sağlayan Türkiye’de yerleşik kişilerin bu kredileri doğrudan yurt dışında kullanmalarında,

2-İhracat kredi ve ihracat kredisi garanti kuruluşlarının garantisi kapsamında yurt dışından kredi sağlayanların bu krediyi doğrudan yurt dışındaki ihracatçı firmaya ödemeleri durumunda,

3- İhracat kredi veya garanti kuruluşu olmamakla birlikte, nakit kredi yerine malın peşin alımı ve vadeli finansman desteği sağlayan yurt dışındaki kalkınma bankalarından sadece mal ithaline yönelik sağlanan kredilerin doğrudan yurt dışındaki ihracatçıya ödenmesi durumunda,

4- Türkiye’de yerleşik kişilerce yurt dışından gemi satın alınması amacıyla yapılacak ithalat kapsamında sağlanan kredilerde bu şart aranmamaktadır.

Sözkonusu durumlarda kullanılan kredi yurt dışındaki ihracatcıya direkt olarak ödenebilir.

1.3.2. Kredinin yurt dışından kullanılan kredi sayılması

Bir kredinin yurt dışından mı, yurt içinden mi kullanılan kredi olduğu sorusu ilk bakışta anlamsız gelebilir. Kredi veren kurum veya kişinin Türkiye’de yerleşik olması veya yurt dışında yerleşik olması sorunun cevabı için yeterli olmalıdır. Ancak bazı durumları bu kadar net tanımlarla ifade etmek mümkün olmamaktadır.  Örneğin, Türkiye’de yerleşik bankaların Serbest bölgedeki şubelerinden ve yurt dışındaki şubelerinden kullanılan kredilerin durumu izaha muhtaçtır.

32 sayılı karar ilişkin, TCMB’nın Sermaye Hareketleri Genelgesi bu konudaki tereddütleri giderecek açıklamalar içermektedir.

  1. Türkiye’de yerleşik bankaların Serbest Bölgelerde faaliyet gösteren şubelerinin Türkiye’de yerleşik kişlere kullandırdıkları krediler yurt içinden kullanılan kredi sayılmaktadır. Bu anlamda serbest bölge şubeleri yurt içinde faaliyet gösteren şubelerden farksızdır.
  2. Türkiye’de yerleşik bankaların yurt dışındaki şubelerinden veya Off shore şubelerinden (Serbest Bölgede faaliyet gösteren şubeler hariç) kullanılan krediler yurt dışından kullanılan kredi sayılmaktadır.
  3. Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışından temin ettikleri sendikasyon kredilerine Türkiye’de yerleşik bankaların iştirak etmeleri durumunda, Türkiye’de yerleşik bankaların katılım paylarının ne şekilde işlem göreceği yine Sermaye Harketleri Genelgesinde cevap bulmaktadır. Buna göre; Türkiye’de yerleşik bankalar açısında yurt içine verilen döviz kredileri, kredi borçlusu açısından da yurt içinden kullanılan döviz kredisi olarak dikkate alınacaktır.

1.3.3. Yurt içi veya yurt dışı kredi sayılmasının önemi

Yurt dışından sağlanan işletme kredilerinde BSMV yoktur. Kredinin yurt içinden sağlandığına hükmedilirse faizler üzerinden BSMV kesilmesi gerekir.

Yurt dışından sağlanan işletme kredilerinde vade ve miktar sınırlaması yoktur.  Kredinin yurt içinden sağlandığına hükmedilirse ortalama vadesinin asgari 1 yıl miktarının en az USD 5.000.000.- olması gerekir. Aksi halde dövize endeksli kredi sayılır. Bu taktirde kur farkları ve faizler üzerinden BSMV tahakkuku gerekir.

Yurt içinde yerleşik bankalardan kullanılan ortalama vadesi 1 yıl, tutarı  asgari USD 5.000.000 olan döviz kredilerinde KKDF yoktur. Kredinin yurt dışından kullanıldığına hükmedilirse, faizleri BSMV’den muaf olur ama vadesine göre KKDF’na tabi tutulur.

1.4.    İhracat Kredi Kurumları veya İhracat Kredisi Garanti   Kuruluşlarından Sağlanan Krediler

Türkiye’de yerleşik kişiler doğudan veya banakalar aracılığı ile yurt dışındaki kaynaklardan kredi temin edebilirler. Yurt dışı kaynaklar aşağıdaki şekilde özetlenebilir.

-Yurt dışındaki bankalar,

-Türkiye’de faaliyet gösteren bankaların yurt dışı şubeleri,

-İhracat Kredi kurumları veya  İhracat kredisi Garanti kuruluşları,

-ihracat kredi veya garanti kuruluşu olmamakla birlikte, nakit kredi yerine malın peşin alımı ve vadeli finansman desteği sağlayan yurt dışındaki kalkınma bankaları,

– Faaliyet gösterdikleri ülke mevzuatına göre kredi vermeye yetkili kurumlar,

– Faaliyet gösterdikleri ülke mevzuatına göre kredi vermeye yetkili olmayan kurumlar.

“İhracat Garanti Kurumları veya İhracat Garanti Kuruluşları” ile “ihracat kredi veya garanti kuruluşu olmamakla birlikte vadeli mal alımını finanse eden kalkınma bankaları” ifadesinin açıklanmasına ihtiyaç vardır.

Bütün ülkelerin kendi sanayisini ve ihracatını testeklemek üzere kurdukları İhracat Kredi kurumları bulunmaktadır.  Bu kurumlar ihracatı direk finase etmekte veya finanse eden  bankalara garanti vermektedirler. Örneğin: Almanyanın ihracat kredi  ve ihracat kredisi garanti kuruluşu “Hermes”, Fransa’nın “Coface” İtalya’nın “Sace”’dir. Türkiye’de yerleşik bir firma Almanya’dan bir ithalat yapacak ise, krediblitesi ve şarları uygun olması koşulu ile,  Hermes’in garantisi ile finasman sağlayabilir. Bu kurumlardan sağlanan krediler de bir tür döviz kredisdir.

“Yurt dışındaki ihracat kredi kurumlarından veya ihracat kredisi garanti kuruluşlarının garantisi kapsamında sağlanan kredilerin,

  1. a) Türkiye’deki ithalatçının bizzat borçlu sıfatı ile yurt dışındaki kredi kurumu ile imzaladığı kredi sözleşmesine istinaden alınan krediye Türkiye’deki bankanın sadece ithalatçı lehine garanti vererek aracılık etmesi halinde, bu kredinin Türkiye’de yerleşik kişiler tarafından yurt dışından sağlanan nakdi kredi,
  2. b) Türkiye’deki bankanın borçlu sıfatıyla kredi sözleşmesini imzalaması halinde, banka tarafından yurt dışından sağlanan nakdi kredi ve Türkiye’deki ithalatçıya açılan Türk lirası nakdi kredi; ancak Türkiye’deki ithalatçının Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararın 17/b maddesinde yer alan Türkiye’deki bankalarca döviz kredisi açılabilecek kişiler arasında yer alması halinde ise Türkiye’deki ithalatçıya açılan döviz kredisi, olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.”[7]

Bu mahiyetdeki diğer kaynak,  Kalkınma bankalarıdır. Özel sektörün yatırımlarının finasmanında özellikle bölgesel kalkınma bankaları ile karşılaşıyoruz.

“Başlıca bölgesel kalkınma bankaları Avrupa için (özellikle Doğu Avrupa) Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (European Bank for Reconstruction and Development (EBRD)); Afrika için Afrika Kalkınma Bankası (African Development Bank (AfDB)); Asya için Asya Kalkınma Bankası (Asian Development Bank (ADB)); Latin Amerika için Amerikalararası Kalkınma Bankası (Inter-American Development Bank (IADB)); İslam Kalkınma Bankası (Islamic Development Bank (IDB)); ve Kalkınma Danışma Komitesi (Development Advisory Committee (DAC)) ve Teknik Yardım Komitesi (Technical Assistance Committee (TAC)) gibi Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma  Örgütünün (Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD)) yan kuruluşlarıdır.”[8]

Bu bankalardan, İslam Kalkınma Bankası, nakit kredi vermek yarine, mal alımını islami kurallara göre finanse etmektedir. İslam Kalkınma bankasından sağlanan finansman da bir döviz kredisidir.

Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı’na bağlı “Commodity Credit Corporation-Ticari Kredi Şirketi (CCC)” tarafından Türkiye’deki ithalatçılara kullandırılan kredilerde, gerçekte garantör oldukları halde kredi sözleşmesinde Türkiye’deki bankaların borçlu olarak yer alması ve bu bankalar tarafından Türkiye’deki ithalatçıya açılan nakdi kredinin döviz olarak kullanılması nedeniyle, bu kredilerin de bankalar tarafından yabancı para (döviz kredisi olarak) kredi hesaplarında izlenmesi gerekmektedir.

İhracat Kredi Kurumları veya İhracat Kredisi garanti Kuruluşlarının garantisi  ile  sağlanan döviz kredilerinin Türkiye’ye getirilmeden, yani aracı bankaya transfer etmeden, ihracatçıya doğudan ödenmesi mümkündür. Bu avantaj İhracat kredi veya garanti kuruluşu olmamakla birlikte, nakit kredi yerine malın peşin alımı ve vadeli finansman desteği sağlayan yurt dışındaki kalkınma bankalarından sadece mal ithaline yönelik sağlanan krediler için de geçerlidir.

İHSAN BİLİCİ

A&T LEASING GENEL MÜDÜRÜ

[1] Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar Md. 17/f

[2] TCMB’nın 22.06.2009 sayılı yazısı Md.6

[3] www.tcbm.gov.tr

[4] Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar Md.2/b.c

[5] TCMB Sermaye Hareketleri Genelgesi III 2.1.7

[6] TCMB Seramaye Haraketleri Genelgesi III- 1.1.1

[7] TCMB Sermaye Hareketleri Genelgesi III-1.1.2

[8] Dünya’da ve Türkiye’de Kalkınma Bankacılığı ve Kalkınmanın Fianasmanı-2002

  1. Kalkınma Bankası A.Ş Araştırma Müdürlüğü Sh.10

*II. Bölümde Yurt dışından sağlanan İşletme Kredileri ele alınacaktır.

İHSAN BİLİCİ
İsim : İHSAN BİLİCİ
Ünvan : A&T LEASING GENEL MÜDÜRÜ
Şirket adı : A&T LEASING
Yayınlanma tarihi : 16 Haziran 2016